Vearbbat

Sámegillii | På norsk | In English

Ruovttoluotta grammatihka váldosiidui.

Vearba muitala mii dáhpáhuvvá dahje mii dahkkojuvvo.

Máttatiippat

Vearbbaid sojaheapmi lea das gitta makkár mátta sánis lea. Mii geahččat galle stávvala leat sáni maŋimuš távttas. Tákta lea stávvaljoavku man vuosttaš stávval lea deaddostávval. Sániin rehke-nastit ja muitališ-goahtit leat goappašiin guokte távtta, vaikko stávvallogut eai leat seammá. láibut-vearbbas lea fas dušše okta tákta.

Bárrastávvalvearbbaid maŋimuš távttas leat guokte stávvala. Infinitiivvageažus lea '-at', '-it' dahje '-ut': boahtit mannat lávlut rehkenastit muitališgoahtit . Vearbbain lea dássemolsašupmi maŋimus távttas.

Bárahisstávvalvearbbaid maŋimuš távttas leat golbma stávvala. Infinitiivvageažus lea álo '-it': muitalit boradit. Vearbbain ii leat dássemolsašupmi.

Kontrakšuvdnavearbbaid maŋimuš távttas leat guokte stávvala. Infinitiivvageažus lea '-át', '-et' dahje '-ot': diŋgot čohkkát fárret. Vearbbain ii leat dássemolsašupmi, ja daid sojahit sullii seammá ládje go bárrastávvalvearbbaid, muhto muhtin sojahanhámit leat seammaláganat go bárahisstávvalvearbbain: moai 'diŋgojetne', sii 'diŋgojit', mun 'diŋgojin', don 'diŋgojit', sii 'diŋgojedje' .

Diftoŋganjuolgan

Távtta nuppi stávvala vokála sáhttá báidnit vuosttaš stávvala diftoŋgga. Diftoŋga rievdá monoftoŋgan (eaŋkilvokálan), go nuppi stávvala vokála lea:

  • - 'ii', omd. diđii (diehtit)
  • - 'e' ja 'o', omd. bohten (boahtit), ožžon (oažžut), muhto ii biehttalanhámis: in 'boađe', in 'oaččo

Dássemolsašuddan

Konsonántajoavku mii lea maŋimuš távtta vuosttaš ja nuppi stávvala gaskkas, molsašuddá dábálaččat, omd. diehtit - dieđán. Gievrras dássi lea omd. infinitiivvas ja preseanssa máŋggaidlogus . Geahnohis dássi lea fas omd. bárrastávvalvearbbaid biehttalanhámis. Dušše bárrastávvalvearbbain lea dássemolsašupmi.

Dás leat dássemolsašuddanovdamearkkat - gievrras dássi gurut bealde, geahnohis dássi olgešbealde. Fuobmá ahte go 'i'-bustávva boahtá vokála maŋis, de dat adnojuvvo konsonántan ('-j-') ja gullá dan dihte konsonántajovkui:

  • mannat - manan, oađđit - oađán, bassat - basan, ballat - balan
  • ibut - láibbui, lávlut - lávllun, oastit - oasttán
  • oaggut - oakkun
  • botnit - bonán, vuodjit - vuoján, jápmit - jámán
  • buktit - buvttán, haksit - havssán
  • dahkat - dagan, báit - bážán

Suorggiduvvon vearbbain lea dássemolsašuddan suorgásis, jus das leat guokte stávvala, nugo sániin dolastallat, muitaladdat. Dáin sániin leat guokte távtta: ('do-la)('stal-lat) ('mui-ta)('lad-dat). Dasto lea dássemolsašuddan maŋimus távttas. Gievrras dássi lea earret eará ovttaidlogu 3. persovnnas, preseanssas, ja geahnohis dássi ges earret eará ovttaidlogu 1.persovnnas, preseanssas:

  • dolastallat - dolastallá - dolastalan
  • muitaladdat - muitaladdá - muitalattan

Dás sáhtát lohkat eanet dássemolsašumi birra

Eará konsonántamolsašuddamat

Bárahisstávvalvearbbain lea konsonánta loahpas preseanssa biehttalanhámis ja ovttaidlogu 2. persovnna imperatiivvas. Dábálaččat dát konsonánta lea seamma go infinitiivvas, muhto gávdnojit dattege spiehkastagat. Jietnadagat mat leat nuppi ja goalmmát stávvaliid gaskkas infinitiivvas, leat sáni loahpas biehttalanhámis/imperatiivvas. Davvisámegielas eai sáhte vaikko makkár konsonánttat leat sáni loahpas, ja dalle konsonánttat molsašuddet infinitiivva ja imperatiivva/biehttalanhámi gaskkas. Konsonánttat mat sáhttet leat sániid loahpas leat t, s, š, l, r ja n. Molsašuddamiid ovdamearkkat bárahisstávvalvearbbain:

  • h > t, omd. veahkehit - (ii) veahket
  • d > t, omd. boradit - (ii) borat
  • z > s, omd. smirezit - (ii) smires

Sáni loahpas maid eai sáhte leat guokte konsonántta. Jus infinitiivvas leat guokte konsonántta nuppi ja goalmmát stávvaliid gaskkas, de vuosttaš konsonánta bisuhuvvo biehttalanhámis/imperatiivvas.

  • st > s, omd. oamastit - (ii) oamas
  • sk > s, omd. dájáskit - (ii) dájás
  • sm > s, omd. boarásmit - (ii) boarás
  • št > š, omd. beroštit - (ii) beroš
  • ld > l, omd. buđaldit - (ii) buđal
  • lg > l, omd. jámálgit - (ii) jámál
  • rd > r, omd. ipmirdit - (ii) ipmir

Finihtta vearba ja kongrueansa

Finihtta vearba sodjá persovnna ja logu mielde.

Lea kongrueansa (ovttahápmásašvuohta) subjeavtta ja finihtta vearbba gaskkas: mun boađán, don boađát, mun boađán - sii boađášedje. Loga eanet kongrueanssas dás.

leat-vearba

leat lea bárahisstávvalvearba, ja das leat seammá sojahangehčosat go eará bárahisstávvalvearbbain. leat-vearba sáhttá cealkagis doaibmat sihke váldovearban ja veahkkevearban:

  • Váldovearba: Mun lean Elle. Beana lea skibas. Joavnna lea dáppe.
  • Veahkkevearba: Mun lean lohkan girjji. Soai leaba fárren.
  • Váldo- ja veahkkevearba: Mun lean leamaš olgoriikkas.

leat-vearba geavahuvvo veahkkevearban go ráhkada perfeavtta ja aktio essiivva:

  • perfeakta: Soai 'leaba boahtán'. Don 'leat čohkkedan' mu stullui.
  • aktio essiiva: Soai 'leaba boahtime'. Moai 'letne bassame' viesu.

Loga eanet perfeavttas dás ja aktio essiivvas dás.

leat sáhttá maid muitalit oamasteami birra, ja dalle galgá okta lahttu lea lokatiivvas:

  • Eatnis leat bohccot.
  • Márehis lea ođđa biila.
  • Munnos eai leat gintalat.

Loga eanet 'mus-lea'-cealkagiin dás.

Váldovearba ja veahkkevearba

Váldovearba sáhttá leat áidna vearba cealkagis. Veahkkevearba dárbbaša váldovearbba vai cealkka lea grammáhtalaš. Sámegielas leat golmmalágan veahkkevearbbat: leat-vearba, biehttalanvearba ja modála veahkkevearbbat. Fuobmá ahte veahkkevearba sodjá persovnna ja logu mielde, muhto váldovearba lea infinihtta hámis.

Biehttalanvearbba maŋŋel galgá váldovearba lea biehttalanhámis, juogo preseanssas dahje preterihtas: Mun 'in boađe'. Iŋgá 'ii boahtán'.

leat-vearbba maŋŋel sáhttá váldovearba leat juogo perfeavtta partisihpas dahje aktio essiivvas. Perfeavtta partisihppa muitala loahpahuvvon dagu birra, ja aktio essiiva fas muitala ahte dahku lea dáhpáhuvvame: Mun 'lean oađđán'. Elle 'lei' viesu 'bassame', go telefovdna čuojai.

Modála veahkkevearbbat muitalit vejolašvuođa dahje dárbbu birra. Dábálaš modála veahkkevearbbat leat galgat, sáhttit, máhttit, fertet, šaddat, áigut. Modála veahkkevearbbaid maŋŋel galgá váldovearba leat infinitiivvas: Mun áiggun vuolgit. Elle máhttá sihkkelastit. Soai sáhttiba veahkehit du. Biila cuovkanii, ja mii šattaimet bussiin johtit.

Loga eanet veahkkevearbbain ja váldovearbbain.

Infinihtta vearbbat

eai soja persovnna ja logu mielde, omd.

  • infinitiiva (vuođđohápmi):
    • Dii fertebehtet 'boahtit' áiggil.
  • perfeavtta partisihppa:
    • Soai leaba juo 'boradan'.
    • Máret lea 'leamaš' olgoriikkas.
  • vearbbaid biehttalanhápmi, preseansa ja preterihtta:
    • Mun in 'boađe' ihttin, ja lean gullan ahte earátge eai 'boađe'.
    • Mii eat 'leat' olgoriikkas.
    • Doai eahppi 'lean' olgoriikkas diibmá.
  • aktio essiiva:
    • Mun ledjen 'oađđime', go telefovdna riŋgii.

Dain lea seamma hápmi beroškeahttá cealkaga subjeavttas. Dat geavahuvvojit ovttas veahkkevearbbain, mii sodjá persovnna ja logu mielde. Perfeavtta partisihppa lea dábálaččat seammalágan go biehttalanhámi preterihtta. Spiehkastahkan lea leat-vearba, man perfeavtta partisihppa lea leamaš, ja biehttalanhámi preterihtta lea lean.

Dasa lassin gávdnojit infinihtta vearbbat mat eai gula verbálii:

  • preseansa partisihppa: Uvnna duohken 'orru' sáhpánat eai addán ráfi.
  • aktio lokatiiva: Son gilddii mu dan 'muitaleames'.
  • gerunda: Ohppen ollu 'barggadettiin' áššiin.
  • vearbagenetiiva: Son bođii 'čuoigga' skuvlii.
  • vearbaabessiiva: Son doamai 'borakeahttá' gávpogii.
  • supiidna: Son bođii girjjiid 'vieččažit'. Ferten gárvodit bures 'aman' galbmot jámas.

Transitiiva ja intransitiiva

Transitiiva vearba váldá objeavtta mii lea akkusatiivvas. Mun 'boran' láibbi. Intransitiiva vearba ii váldde objeavtta mii lea akkusatiivvas, omd. mannat. Eará dábálaš transitiiva vearbbat leat juhkat, lohkat, oastit, vuovdit, váldit. Ovdamearkkat: Moai juhke gáfe. Mánát lohket girjji. Ovllá osttii viesu. Elle vuvddii biilla. Reaŋga válddii mávssu.

Modus

Vearbahápmi mii almmuha hubmi oainnu cealkaga sisdoalu hárrái. Sámegielas leat njeallje modusa.

  1. indikatiiva (duohtavuohki): Mun 'boađán' ihttin.
  2. imperatiiva (gohččunvuohki): 'Boađe' donge!
  3. konditionála (eaktovuohki): Ii ábut vaikko politiijat 'boađášedje'.
  4. potentiála (veadjinvuohki): In dieđe 'bođeža' go juovlastállu.

Indikatiiva

Indikatiiva lea vearbba duohtavuohki – omd. boađát, it boahtán. Dá lea indikatiivva preseansa ja preterihtta:

Preseansa (dálá áigi)

Bárrastávvalvearbbaid maŋimuš távttas leat guokte stávvala, ja geažus lea '-at', '-it' dahje '-ut'. Bárrastávvalvearbbain lea dássemolsašupmi:

Bárrastávvalvearbbat - preseansa - geahnohis dássi lea suivejuvvon
Persovdna viehkat boahtit goarrut
mun viegan boađán goarun
don viegat boađát goarut
son viehká boahtá goarru
moai vihke bohte gorro
doai viehkabeahtti boahtibeahtti goarrubeahtti
soai viehkaba boahtiba goarruba
mii viehkat boahtit goarrut
dii viehkabehtet boahtibehtet goarrubehtet
sii vihket bohtet gorrot

Fuobmá ahte buot persovnnain, earret 1. ja 2. persovnna ovttaidlogus, lea gievrras dássi preseanssas. Diftoŋga njuolgá 1. persovnna guvttiidlogus, ja 3. persovnna máŋggaidlogus, omd. moai vihke, sii vihket. Nuppi stávvala vokála lea 'e' go lea '-at'- dahje '-it'-vearba, ja 'o' go lea '-ut'-vearba dáin persovnnain. Vokálamolsašupmi dagaha ahte diftoŋga njuolgá.

Eará vokálamolsašumit preseanssas lea 'i>á' ovttaidlogus, 'a>á' i 3. persovnna ovttaidlogus. Muhto 3. persovnna ovttaidlogus ja 1. persovnna guvttiidlogus ii leat persovdnageažus preseanssas. Ovdamearkkat: Mun oađán. Don boađát. Son juhká. Moai vulge.

Cealkkaovdamearkkat:

  • Mii boahtit ihttin.
  • Diehtibeahtti go gos girku lea?

Bárahisstávvalvearbbaid maŋimuš távttas leat okta dahje golbma stávvala. Ii leat dássemolsašupmi eaige eará molsašumit máddagis:

Bárahisstávvalvearbbat - preseansa
Persovdna muitalit leat
mun muitalan lean
don muitalat leat
son muitala lea
moai muitaletne letne
doai muitaleahppi leahppi
soai muitaleaba leaba
mii muitalit, muitalat leat
dii muitalehpet lehpet
sii muitalit leat

  • Mii muitalit dan ihttin.
  • Leaba go girkus dál?

Kontrakšuvdnavearbbain leat guokte stávvala, ja geažus lea '-át', '-et' dahje '-ot'. Ii leat dássemolsašupmi. Fuobmá ahte muhtun sojahemiin lasihuvvo konsonánta '-j-' ja dalle sodjá vearba bárahisstávvalvearban:

Kontrakšuvdnavearbbat - preseansa
Persovdna čohkkát fárret diŋgot
mun čohkkán fárren diŋgon
don čohkkát fárret diŋgot
son čohkká fárre diŋgo
moai čohkkájetne fárrejetne diŋgojetne
doai čohkkábeahtti fárrebeahtti diŋgobeahtti
soai čohkkába fárreba diŋgoba
mii čohkkát fárret diŋgot
dii čohkkábehtet fárrebehtet diŋgobehtet
sii čohkkájit fárrejit diŋgojit

Preterihtta (vássán áigi)

Bárrastávvalvearbbain leat guokte stávvala maŋimuš távttas, ja geažus lea '-at', '-it' dahje '-ut'. Dain lea dássemolsašupmi:

Bárrastávvalvearbbat - preterihtta - geahnohis dássi lea suivejuvvon
Persovdna viehkat boahtit goarrut
mun vihken bohten gorron
don vihket bohtet gorrot
son viegai bođii goarui
moai viegaime bođiime goaruime
doai viegaide bođiide goaruide
soai viegaiga bođiiga goaruiga
mii viegaimet bođiimet goaruimet
dii viegaidet bođiidet goaruidet
sii vihke bohte gorro

Vássán áiggi geažus lea '-i', ja dat dihtto buot persovnnain, earret 1. ja 2. persovnnaid ovttaidlogus ja 3. persovnna máŋggaidlogus. Dan sajis vokála molsašuddá: i>e, a>e dahje u>o. Ovdamearkkat: Mun dihten. Son manai. Mii doamaimet. Sii bohte.

Fuobmá ahte buot persovnnain, earret 1. ja 2. persovnna ovttaidlogus ja 3. persovnna máŋggaidlogus, lea geahnohis dássi preterihtas. Dát mearkkaša ahte buot persovnnain main lea gievrras dássi preseanssas, lea geahnohis dássi preterihtas, ja nuppi ládje. 3. persovnnas lea gievrras dássi goappaš áiggiin.

Diftoŋga njuolgá 1. ja 2. persovnnaid ovttaidlogus ja 3. persovnna máŋggaidlogus. Dát dáhpáhuvvá vokálamolsašumiid dihte: i>e, a>e ja u>o. '-it'-vearbbain diftoŋga njuolgá buot persovnnain. Go vássán áiggi geažus lea '-i', de šaddá nuppi stávvalis '-ii-', mii oažžu diftoŋga njuolgat. Ovdamearkkat: Mii diđiimet dan. Don oidnet ádjá. Sii gorro gávttiid.

3. persovnna ovttaidlogus lea preterihtas dušše áigegeažus, iige leat persovdnageažus. 3. persovnna máŋggaidlogus ii leat geažus preterihtas.

Bárahisstávvalvearbbaid maŋimuš távttas lea okta dahje golbma stávvala. Ii leat dássemolsašupmi:

Bárahisstávvalvearbbat - preterihtta
Persovdna muitalit leat
mun muitalin ledjen
don muitalit ledjet
son muitalii lei, leai
moai muitaleimme leimme
doai muitaleidde leidde
soai muitaleigga leigga
mii muitaleimmet leimmet
dii muitaleiddet leiddet
sii muitaledje ledje

Vássán áiggi geažus lea '-i', mii dihtto juohke persovnnas, earret 3. persovnna máŋggaidlogus. Das sajis dihtto 'dj'. Dat dáhpáhuvvá maiddái 1. ja 2. persovnnaid ovttaidlogus leat-vearbbas, muđuid ii. Ovdamearkkat: Mun gávppašin. Don jurddašit. Sii dárbbašedje veahki.

Kontrakšuvdnavearbbain leat guokte stávvala, ja geažus lea '-át', '-et' dahje '-ot'. Ii leat dássemolsašupmi. Fuobmá ahte muhtun sojahemiin lasihuvvo konsonánta '-j-' ja dalle sodjá vearba bárahisstávvalvearban.

Kontrakšuvdnavearbbat - preterihtta
Persovdna čohkkát fárret diŋgot
mun čohkkájin fárrejin diŋgojin
don čohkkájit fárrejit diŋgojit
son čohkkái fárrii diŋgui
moai čohkkáime fárriime diŋguime
doai čohkkáide fárriide diŋguide
soai čohkkáiga fárriiga diŋguiga
mii čohkkáimet fárriimet diŋguimet
dii čohkkáidet fárriidet diŋguidet
sii čohkkájedje fárrejedje diŋgojedje

Vássán áiggi geažus lea '-i', mii dihtto juohke persovnnas, earret 3. persovnna máŋggaidlogus. Das sajis dihtto 'dj'. Ovdamearkkat: Mun veallájin. Mii balláimet. Sii duddjojedje .

Biehttaleapmi

Biehttaleapmái gullet sihke biehttalanvearba ja váldovearba biehttalanhámis: in boađe, in boahtán. Biehttalanvearba sodjá persovnna ja logu mielde, go fas váldovearba biehttalanhámis sodjá áiggi mielde.

Biehttalanhápmi preseanssas lea seammá go ovttaidlogu 2. persovnna imperatiiva. Bárrastávvalvearbbain lea biehttalanhámis geahnohis dássi. Nuppi stávvala vokálat molsašuddet ná: i>e ja u>o. Dát ii dagat diftoŋganjuolgama, omd. oastit > in oastte, oažžut > in oaččo. Kontrákta vearbbain lea preseanssa biehttalanhápmi dego ovttaidlogu 3. persovnna preseansa: čohkkát > in čohkká, duddjot > in duddjo. Bárahisstávvalvearbbain lea preseanssa biehttalanhápmi oaniduvvon guoktin stávvalin, ja konsonánta lea sáni loahpas: gávppašit > in gávppaš, boradit > in borat.

Preterihtas lea váldovearbba biehttalanhápmi seammalágan go perfeavtta partisihppa. Dat mearkkaša ahte buot máttatiippain lea geažus '-n'. Bárrastávvalvearbbain lea preterihta biehttalanhámis gievrras dássi, ja vokálat molsašuddet ná: i>á, u>o. Dát molsašuddan ii dagat diftoŋganjuolgama: oađđit > in oađđán, čierrut > in čirron. Kontrákta vearbbain lea preterihta biehttalanhápmi seamma go ovttaidlogu 1. persovnna preseansa: čohkkát > in čohkkán, duddjot > in duddjon. Bárahisstávvalvearbbain lea geažus '-an': gávppašit > in gávppašan, boradit > in boradan. Preterihtas lea 'leat'-vearbba biehttalanhápmi 'lean': Mun in 'lean' doppe.

BIEHTTALEAPMI: preseansa ja preterihtta
Pers. biehtt.v. preseansa preterihtta
boahtit muitalit boahtit muitalit
mun in in boađe in muital in boahtán in muitalan
don it it boađe it muital it boahtán it muitalan
son ii ii boađe ii muital ii boahtán ii muitalan
moai ean ean boađe ean muital ean boahtán ean muitalan
doai eahppi eahppi boađe eahppi muital eahppi boahtán eahppi muitalan
soai eaba eaba boađe eaba muital eaba boahtán eaba muitalan
mii eat eat boađe eat muital eat boahtán eat muitalan
dii ehpet ehpet boađe ehpet muital ehpet boahtán ehpet muitalan
sii eai eai boađe eai muital eai boahtán eai muitalan

Cealkkaovdamearkkat:

  • Máret ii boađe ruoktot.
  • Mun in diehtán maidege. Sii eai ása dieppe.
  • Moai ean juhkan gáfe.

Biehttaleaddji 'mus-lea'-cealkagiin leat dušše guokte vejolaš hámi. Ovttaidlogus lea 'ii' ja máŋggaidlogus fas 'eai'. Dehálaš lea muitit ahte vearba ii soja dan mielde geas lea juoga. Ovdamearkkat:

  • Eatnis ii leat biila.
  • Munnos eai leat mánát.
  • Dus eai leat guokte vielja.

Biehttaleaddji imperatiiva

Biehttalanvearbbas lea maiddái imperatiiva hápmi – gohččunvuohki. 2. persovnna ovttaidlogu hápmi lea ale. Imperatiivahápmi sodjá persovnna ja logu mielde, ja dan maŋŋel boahtá váldovearba mii lea biehttalanhámis.

BIEAHTTALEADDJI IMPERATIIVA
Pers. boahtit muitalit
mun allon allon boađe allon muital
don ale ale boađe ale muital
son allos allos boađe allos muital
moai allu allu boađe allu muital
doai alli alli boađe alli muital
soai alloska alloska boađe alloska muital
mii allot allot boađe allot muital
dii allet allet boađe allet muital
sii alloset alloset boađe alloset muital

Cealkkaovdamearkkat:

  • Allu šat riidal!
  • Allet dájo! Ale mana vuos!
  • Alloset boađe mus bearrat dan vealggi!

Perfeakta

Perfektii gullet veahkkevearba leat preseanssas ja váldovearba mii lea perfeavtta partisihpas: lean boahtán, leahppi boradan, letne čorgen .

Perfeakta muitala ahte dahku lea loahpahuvvan. Veahkkevearba sodjá logu ja persovnna mielde. Váldovearba ii soja.

Bárrastávvalvearbbaid perfeavtta partisihpas lea gievrras dássi ja '-n'-geažus. '-it'- ja '-ut'-vearbbain lea nuppi stávvalis vokálamolsašupmi 'i>á' ja 'u>o'. Vokálamolsašupmi u>o dagaha ahte máddaga diftoŋga njuolgá. Cealkkaovdamearkkat:

  • Iŋgá lea 'gorron' gávtti.
  • Moai letne juo 'boahtán.
  • Mun lean 'dadjan' dan maid áiggun.

Bárahisstávvalvearbbaid perfeavtta partisihpas lea geažus '-n'. Goalmmát stávvala vokála lea '-a'. leat-vearbba perfeavtta partisihppa lea leamaš. Cealkkaovdamearkkat:

  • Mii leat 'veahkehan' ránnjáid.
  • Ánte ja Sárá leaba 'náitalan.
  • Moai letne 'leamaš' Suomas.
  • Lehpet go 'boradan?

Kontrakšuvdnavearbbaid perfeavtta partisihpas lea '-n'-geažus. Mátta ii rievdda. Cealkkaovdamearkkat:

  • Doai leahppi 'čorgen' lanja.
  • Mii leat 'duddjon' gievkkanis.
  • Ásllat lea 'ollen' ruoktot.

Biehttaleaddji perfeavttas leat golbma vearbba: biehttalanvearba, leat-vearbba biehttalanhápmi ja váldovearbba perfeavtta partisihppa. leat-vearbba biehttalanhápmi lea leat. Biehttaleaddji perfeavttas dušše biehttalanvearba sodjá persovnna ja logu mielde. Cealkkaovdamearkkat:

  • Doai eahppi leat 'gávdnan' buot.
  • Mii eat leat 'boradan' gievkkanis.
  • Issát ii leat 'leamaš' Romssas.
  • Don it leat 'njuiken' guhkás.

'mus-lea'-cealkagiin perfeavtta partisihpas leat guokte vearbba, leat-vearba preseanssas ja dan maŋŋel partisihppahápmi leamaš. Muitte ahte dat geas lea juoga, galgá lea lokatiivvas, ja dat mii das lea, galgá leat nominatiivvas. Biehttalancealkagiin biehttalanvearba sodjá. Cealkkaovdamearkkat:

  • Mus lea 'leamaš' nuorvu golbma beaivvi.
  • Sudnos lea 'leamaš' lihkku.
  • Mis ii leat 'leamaš' veahkki.
  • Čeazis ii leat 'leamaš' bargu dán jagi.

Aktio essiiva

Aktio essiivii gullet veahkkevearba leat ja váldovearba mii lea aktio essiiva hámis - lean boahtime, leahppi boradeame, letne čorgeme .

Aktio essiivvain muitala ahte dahku ii leat loahpahuvvan. Veahkkevearba sodjá logu ja persovnna mielde. Váldovearba ii rievdda.

Bárrastávvalvearbbaid aktio essiiva lea gievrras dásis ja geažus lea '-me' dahje '-min'. Máddagis ii leat vokálamolsašupmi. Cealkkaovdamearkkat:

  • Iŋgá lea 'goarrume' gávtti.
  • Moai letne 'čállime' reivve.
  • Soai leaba 'bassame' biktasiid.

Bárahisstávvalvearbbaid aktio essiiva oažžu gehčosa '-me' dahje '-men'. Goalmmát stávvala vokála lea '-ea-'. Cealkkaovdamearkkat:

  • Mii leat 'veahkeheame' ránnjáid.
  • Ánte ja Sárá leaba 'boradeame.
  • Lehpet go dii 'ráhkadeame' hilduid?

Kontrakšuvdnavearbbaid aktio essiiva oažžu gehčosa '-me' dahje '-min'. Mátta ii rievdat. Cealkkaovdamearkkat:

  • Doai leahppi 'ivdneme' gova.
  • Mii leat 'duddjome' gievkkanis.
  • Ásllat lea ain 'gaifáme' dan niidii.

leat-vearba aktio essiiva hápmi lea leame dahje leamen. Dát hápmi geavahuvvo erenoamážit dáid vearbbaid maŋis: orrut, fertet. Eará vearbbat sáhttet maid leat aktio essiivvas orrut-vearbba maŋŋel.

  • Máret orui 'leame' suhtus.
  • Don orut 'diehtime' juoidá.
  • Son ferte 'leame' gárremin, go nie hoavrrista.

Aktio essiivva sáhttá maiddái geavahit johtinvearbbaid maŋis, omd. mannat, fitnat, viehkat. Cealkkaovdamearkkat:

  • Mun manan 'jearrame' sus.
  • Moai vihke 'geahččame' mii dat boŋká.
  • Issat finai ruovttus 'viežžame' ruđa.

Konditionála

Konditionála lea vearbba eaktovuohki, mii maid geavahuvvo go háliida leat várrogas dahje olmmošlaš:

  • Ii ábut vaikko politiijat 'boađášedje'.
  • Mávssášin', jus 'gáibidivččet'.
  • Livččen' ovdal boahtán, muhto ii lean dilli.
  • Mun 'háliidivččen' hupmat duinna.
  • Dajašin' ahte don diekko dahket boastut.

Bárrastávvalverbii lasihuvvo '-š-' + preterihttageažus:

Bárrastávvalvearbbat - konditionála
Persovdna viehkat boahtit goarrut
mun viegašin boađášin gorošin
don viegašit boađášit gorošit
son viegašii boađášii gorošii
moai viegašeimme boađášeimme gorošeimme
doai viegašeidde boađášeidde gorošeidde
soai viegašeigga boađášeigga gorošeigga
mii viegašeimmet boađášeimmet gorošeimmet
dii viegašeiddet boađášeiddet gorošeiddet
sii viegašedje boađášedje gorošedje

Bárahisstávvalverbii lasihuvvo '-ivčč-' + preterihttageažus:

Bárahisstávvalvearbbat - konditionála
Persovdna muitalit leat
mun muitalivččen livččen
don muitalivččet livččet
son muitalivččii livččii
moai muitalivččiime livččiime
doai muitalivččiide livččiide
soai muitalivččiiga livččiiga
mii muitalivččiimet livččiimet
dii muitalivččiidet livččiidet
sii muitalivčče livčče

Kontrakšuvdnaverbii lasihuvvo '-š-' + preterihttageažus:

Kontrakšuvdnavearbbat - konditionála
Persovdna čohkkát fárret diŋgot
mun čohkkášin fárrešin diŋgošin
don čohkkášit fárrešit diŋgošit
son čohkkášii fárrešii diŋgošii
moai čohkkášeimme fárrešeimme diŋgošeimme
doai čohkkášeidde fárrešeidde diŋgošeidde
soai čohkkášeigga fárrešeigga diŋgošeigga
mii čohkkášeimmet fárrešeimmet diŋgošeimmet
dii čohkkášeiddet fárrešeiddet diŋgošeiddet
sii čohkkášedje fárrešedje diŋgošedje

Potentiála

Vearbba veadjinvuohki mii muitala ahte juoga lea vejolaš, muhto ii leat sihkkar:

  • Boražit' go mánát guoli?
  • In dieđe 'bođeža' go juovlastállu.
  • Bođeš' go oahpaheaddji odne?
  • Don oaččut dan čuohte ruvdnui, go juo 'válddežat'.

Bárrastávvalverbii lasihuvvo '-ž-' ja de sodjá vearba seammá ládje go bárahisstávvalvearba preseanssas:

Bárrastávvalvearbbat - potentiála
Persovdna viehkat boahtit goarrut
mun viegažan bođežan gorožan
don viegažat bođežat gorožat
son viegaža, viegaš bođeža, bođeš goroža, goroš
moai viegažetne bođežetne gorožetne
doai viegažeahppi bođežeahppi gorožeahppi
soai viegažeaba bođežeaba gorožeaba
mii viegažit, viegažat bođežit, bođežat gorožit, gorožat
dii viegažehpet bođežehpet gorožehpet
sii viegažit bođežit gorožit

Bárahisstávvalverbii lasihuvvo '-eažž-' ja de sodjá vearba seammá ládje go bárrastávvalvearba preseanssas:

Bárahisstávvalvearbbat - potentiála - gehčosa geahnohis dássi lea suivejuvvon
Persovdna muitalit leat
mun muitaleaččan leaččan
don muitaleaččat leaččat
son muitaleažžá, muitaleaš, muitaleš leažžá, leaš, leš
moai muitaležže ležže
doai muitaleažžabeahtti leažžabeahtti
soai muitaleažžaba leažžaba
mii muitaleažžat leažžat
dii muitaleažžabehtet leažžabehtet
sii muitaležžet ležžet

Kontrakšuvdnaverbii lasihuvvo '-š-' ja de sodjá vearba seammá ládje go bárahisstávvalvearba preseanssas:

Kontrakšuvdnavearbbat - potentiála
Persovdna čohkkát fárret diŋgot
mun čohkkážan fárrežan diŋgožan
don čohkkážat fárrežat diŋgožat
son čohkkáža, čohkkáš fárreža, fárreš diŋgoža, diŋgoš
moai čohkkážetne fárrežetne diŋgožetne
doai čohkkážeahppi fárrežeahppi diŋgožeahppi
soai čohkkážeaba fárrežeaba diŋgožeaba
mii čohkkážit, čohkkážat fárrežit, fárrežat diŋgožit, diŋgožat
dii čohkkážehpet fárrežehpet diŋgožehpet
sii čohkkážit fárrežit diŋgožit

Imperatiiva

Vearbba gohččunvuohki.

Bárrastávvalvearbbat - imperatiiva - geahnohis dássi lea suivejuvvon
Persovdna viehkat boahtit goarrut
mun vihkon bohton gorron
don viega boađe goaro
son vihkos bohtos gorros
moai viehkku boahttu goarru
doai viehkki boahtti goarru
soai vihkoska bohtoska gorroska
mii vihkot bohtot gorrot
dii vihket bohtet gorrot
sii vihkoset bohtoset gorroset

Bárahisstávvalvearbbat - imperatiiva
Persovdna muitalit leat
mun muitalehkon lehkon
don muital leage
son muitalehkos lehkos
moai muitaleadnu leadnu, leahkku
doai muitaleahkki leahkki
soai muitalehkoska lehkoska
mii muitalehkot, muitaleatnot lehkot, leatnot
dii muitalehket lehket
sii muitalehkoset lehkoset

Kontrakšuvdnavearbbat - imperatiiva
Persovdna čohkkát fárret diŋgot
mun čohkkájehkon fárrejehkon diŋgojehkon
don čohkká fárre diŋgo
son čohkkájehkos fárrejehkos diŋgojehkos
moai čohkkájeadnu, čohkkájeahkku fárrejeadnu, fárrejeahkku diŋgojeadnu, diŋgojeahkku
doai čohkkájeahkki fárrejeahkki diŋgojeahkki
soai čohkkájehkoska fárrejehkoska diŋgojehkoska
mii čohkkájednot, čohkkájehkot, čohkkájeahkkot fárrejednot, fárrejehkot, fárrejeahkkot diŋgojednot, diŋgojehkot, diŋgojeahkkot
dii čohkkájehket fárrejehket diŋgojehket
sii čohkkájehkoset fárrejehkoset diŋgojehkoset

go-jearaldat

Go ráhkada jearaldagaid maidda sáhttá mieđihit dahje biehttalit, de lasiha 'go'-partihkkala vearbba maŋŋái: Boađát go odne? Boađátgo odne? Dábálaččat vástida seammá vearbbain: In boađe. / De boađán.

Fuobmá ahte 'go' maid sáhttá leat vuollálasti konjunkšuvdna.